تاريخ : چهارشنبه بیست و پنجم اردیبهشت 1387 | 4:22 | نویسنده : سيده فاطمه

پروفسور منوچهر جعفریان متخصص علوم وتغذیه از سویسس

 

روی یا Zinc جزو 15 عنصر معدنی و ضروری است که بدن ما به آن نیاز دارد . اگر به جدول شیمیایی یا تناوبی نگاهی بیندازیم  می بینیم که این جدول شامل 114 عنصر یا ماده شیمیایی است که به صورت دوره ای و گروهی قرار گرفته اند و تمامی این تعداد عناصر از نظرخواص شیمیایی و فیزیکی با یک دیگر متفاوت هستند و براساس همین خواص در جدول طبقه بندی شده اند .

فلز روی نخستین بار در سال 1869 میلادی توسط دانشمند فرانسوی رولن به عنوان رشد آسپرژیلوس نیگرا معرفی شد . سپس دکتر سامک و همکارانش در سال 1926 میلادی این عنصر را برای رشد گیاهان آلی ضروری تشخیص داد و پس از آن دکتر بلوکینز  در سال 1919 به نقش آن در حیوانان بزرگتر و دکتر برتراند و همکارانش در سال 1911 و همچنین دکتر مک  هارکو در سال 1926 به نقش عنصر روی در انسان اشاره کردند.

در بدن انسان حدود 1ـ4 گرم روی به طور متوسط 2/2 گرم روی وجود دارد که معادل نیمی از آهن بدن است . مقدار این عنصر در بعضی از اعضای بدن بیشتر است که نشان دهنده ی نقش آن در این ارگانها است . بیشترین مقدار روی در چشم ، پانکراس ، پوست ذخیره شده است (20 درصد روی کل بدن ) و به همین دلیل روی از ضایعات پوستی و اگزما و عارضه دیگر پوستی جلوگیری میکند و بیماران بسیاری با چنین ضایعاتی با خوردن سولفات روی و استعمال پمادهای جلدی حاوی روی به نام Zinc Oxid  درمان شده و می شوند . همچنین در مشیمیه چشم  نیز روی وجود دارد . اعمال فیزیولوژی روی در بدن بسیار زیاد پر اهمیت است . دانشمندان و محققان علم تغذیه در بررسی های خود در طی بیش از 20 سال به این نتیجه رسیده اند که روی در بسیاری از فعل و انفعالات شیمیایی بدن ، شرکت داشته و برای حفظ سلامیت و طول عمر بدون امراض وجود آن لازم و ضروری است . فلز روی آنتی اکسیدانی است که در واکنش های اکسیداتیواسترس نقش مهمی را بازی می کند. همان طور که می دانید در اطراف ما عوامل رادیکال زا و اکسیدان بسیار فراوان است و متاسفانه امروزه رابطه اکثر بیماریها با این عوامل اکسیدان ثابت شده است . به طور مثال با مصرف هر عدد سیگار 15000 رادیکال آزاد وارد شخص مصرف کننده می شود که در صورت وجود نداشتن مواد آنتی اکسیدان ، بیماریهای مختلف در بدن ایجاد می شود . ویتامین  C ویتامینE و بتاکاروتن ( بیش نیاز ویتامین  A) روی و سلنیوم 5 آنتی اکسیدان بسیار قوی شناخته شده در بدن هستند که عامل حفظ سلامتی و مبارزه با بیماریها به شمار می روند . فلز روی در افزایش سطح سیستم ایمنی و کارکرد صحیح دستگاه ایمنی نقش مهمی را به عهده دارد. روی عوامل و فلزات سمی ( توکسیک) و ارد شده به بدن را جذب و خنثی می کند . به طور مثال در شهرهای آلوده ای مانند تهران که مرتبا سرب و یا سایر فلزات سنگین به بدن وارد می شود وجود کافی روی در بدن ، مانع از اثرات سمی و مخرب آنها خواهد شد .

این فلز در ساختمان بیش از دویست آنزیم در بدن شرکت دارد . روی علاوه بر شرکت در ساخت آنزیم ها به عنوان یک کاتالیزور یا تسریع کننده ی واکنش های بدن عمل می کند. یکی دیگر از اعمال روی فعالیت در تکثیر سلولی است . در ساختن دزاکسی ریبونوکلوبیک اسید یا DNA رشته ی ژنیتکی اصلی تشکیل دهند ه ی هسته سلولی است که بدون آن ادامه ی حیات سلولی ممکن نیست . البته در اینجا بایستی اشاره کرده که سلولهای گلبول قرمز خون استثنا هستند زیرا سلولهای گلبول قرمز خون بدون هسته بوده و فاقد DNA می باشند . همانگونه که در بالا عنوان شد در ساختمان بسیاری از آنزیم های بدن ، فلز روی شرکت دارد به طور مثال آنزیم سوپر اکسید دیسموتاز که جزو آنزیم  های مهم اکسیداتیو است به سه گروه تقسیم می شود که در ساختمان سلول ها شرکت می کنند . نوع سوپر اکسید دیسموتاز مانگان در درون میتوکندری ( کوره های سلولی ) و نوع سوپر اکسید دیسموتاز مس و روی در خارج از میتوکندری و در سیتوپلاسم سلول وجود دارند و رادیکالهای آزاد رسیده به سیتوپلاسم توسط این دو نوع سوپر اکسید دیسموتاز یعنی نوع روی و مس گرفته و خنثی می شوند .

آنزیم کربورات هیدراز آنزیمی دیگر است که روی در ساختمان آن به کار رفته است ، کار آنزیم ذکر شده این است که در تعادل الکترولیت ها و اسید و باز در بدن نقش دارد و در اثر کمبود این آنزیم تعادل آب داخل و خارج سلول به هم می خورد.

انزیم الکل دهیدروژناز نیز از انزیم های مهمی است که در صورت وجود روی در بدن ساخته می شود. کمبود این انزیم در بدن باعث می شود که الکل موجود در خون تجزیه نشده و باقی بماند. این حالت به ویژه در کشورهای غربی که از مشروبات الکی زیاد استفاده می کنند باید مورد توجه قرار گیرد . در افرادی که کمبود این آنزیم را دارد پس از مصرف الکل دچار سردرد و سایر عوارض مصرف زیاد الکل به جز عوارض دیگر آن خواهند شد.

انزیم کربوکسی پیتیداز نیز در ساختمان خود ،دارای فلز روی است . این آنزی تجزیه ی پروتئین ها را در بدن به عهده دارد و در اثر کمبود آن ، پروتئین های مصرفی به خوبی تجزیه نشده و به مصرف سلولی نمی رسد .

 

آیا می دانید چه عواملی باعث کاهش مقدار روی  در بدن می شود ؟

یکی از مهمترین علل کمبود روی در بدن ، نقصان دریافت آن از طریق مواد غذایی است و این حالت به ویژه در بچه ها ، جوانان و کسانی که به مدت طولانی در رژیم غذایی یا پرهیز غذایی هستند دیده می شود . مواد غذایی مصرفی و آب نوشیدنی مهم ترین منابع روی در طبیعت می باشند.

اختلالات جذب روده ای هم میتواند سبب کاهش این عنصر مهم یعنی روی در بدن شود. خوردن سبوس گندم یا سایر حبوبات (سبوس حبوبات ) که حاوی فیتات فراوان هستند. هم چنین مصرف اسفناج و یا سایر مواد حاوی اگزالات به همراه غذا میتواند مانع از جذب روی در بدن شود. تجربیات نشان می دهد که چهار گروه از داروها باعث تشدید مصرف روی می شوند . این 4 دسته دارویی عبارت اند : آنتی بیوتیک ها ، دیورتیک ها ( مدرها ) ، گلوکوکورتیکوئیدها (کورتون ها ) و داروهای ضد حاملگی ، در میان آنتی بیوتیک ها ، مصرف تتراسایکلین و خانواده ی آن بیش تر از سایرین مانع از جذب روی می شود.

 

چه کسانی نیاز به دریافت روی بیشتری دربرنامه روزانه  دارند ؟

این نکته حائر اهمیت است و بایستی همه ی خانم ها و آقایان بدانند که خانم های شیرده وباردار و افرادی که دارای فعالیت ورزشی مرتب و منظم هستند نیاز به روی بیش تری نسبت به سایر افراد دارند و اگرمقدار دریافت آنها از روی کافی نباشد دچار کمبود آن و عوارض حاصل از آن خواهند شد.

ـ افرادی که دز طی روز سیگارزیادی می کشند و کسانی که مشروبات الکی می خورند به مقدار بیش تری روی نسبت به سایرین نیازمند هستند .

ـ بیمارانی که دارای مشکلات کبدی و کلیوی هستند همچنین بیماران دیابتی ، نیازمند به روی بیشتری هستند .

ـ در هنگام ابتلا به عفونت ها ، نیاز به دریافت روی ، بیش تری از سایر مواقع است .

ـ کسانی که دجار سوختگی شده اند و یا عمل جراحی انچام داده اند و یا بیمارانی که سکته های قلبی ( آنفارکتوس قلبی ) کرده اند هم چنین افرادی که دچار ارتروز هستند بیش از حد معمول به روی نیاز دارند .

ـ مقدار روی دریافتی از راه غذا به بدن بیماران سرطانی باید اضافه شود .

ـ کم خونی یکی از بیماریهایی است که نیاز به دریافت روی را در بدن افزایش می دهد.

ـ تحقیقات و بررسی های بالینی نشان داده است کسانی که مبتلا به جوش های صورت (آکنه ) هستند  دارای سطح پایینی از روی در خون بوده اند و دادن روزانه 200 میلی گرم گلوکونات روی که معادل 30 میلی گرم روی است می تواند باعث بهبود عفونت های جوش های آنها شود.

ـ کسانی که مبتلا به نورودرماتیت و پسوریازیس هستند اغلب مبتلا به کمبود روی هستند .

ـ کسانی که مبتلا به زخم های پوستی اند جهت ترمیم  و بازسازی سریع تر ، نیاز به مقدار روی بیشتری دارند .

ـ هم چنین افراد مبتلا به آلرژی ( حساسیت ) و التهابات پوستی  اغلب دچار کمبود سطح روی در خون هستند .

ـ بررسی های انجام شده بر روی حیوانات نشان می دهد ، طحال حیواناتی که دچار کمبود طولانی مدت روی شده اند پس از مدتی دچار چروکیدگی شده است . همان طور که می دانید طحال از اندام های ایمنی در بدن به شمارمی رود . بنابراین کاهش روی موجب به هم خوردن سیستم ایمنی در بدن به شمار می رود  بنابراین کاهش روی موجب به هم خوردن سیستم ایمنی می شود و معمولا افراد دچار نقض ایمنی و کمبود روی اغلب مبتلا به گریپ و سرماخوردگی های متعدد می شوند . موارد بالا نمونه ای از بیماریها و افرادی هستند که نیاز بالاتری به دریافت روی در برنامه ی غذایی روزانه خود دارند.

عوارض حاصل از کمبود روی در بدن چیست ؟

در اینجا به طور خلاصه به چند عارضه ی مهم کمبود روی اشاره می شود .

1ـ تشکیل لکه های سفید در روی ناخن می تواند به دنبال کمبود روی در بدن ایجاد شود.

2ـ امروزه ثابت شده است که در کنار سایر علل مثل ، کم خونی ، کمبود ویتامین ها ، استرس و ...کمبود روی از علل بسیار مهم ریزش مو است .

3ـ درمان جوش های غرور جوانی و زخم های پوستی در صورت کاهش روی ، طول کشید و مزمن خواهد شد.

4ـ کاهش قدرت  سیستم ایمنی بدن را در پی دارد .

5ـ کم بودن درشد بچه ها ، می تواند به علت کمبود روی در بدن آنها باشد .

6ـ کمبود روی بر رشد سیستم عصبی به ویژه دربچه ها و نوزادان ناثیر منفی دارد .

7ـ اختلالات خلقی رفتاری مثل افسردگی (دیرسیون ) ، اسکیزوفرنی و پرخاشگری نمونه ای از بیماریهای پیامد کمبود روی می تواند باشد .

8ـ دیده شده است که اختلالات حافظه می تواند عارضه ی حاصل از کمبود روی در بدن باشد .

9ـ کمبود روی ، خود را با پوکی استخوان ، ریزش دندانها ، بیماری تیروئیدی ، بی اشتهایی و تغییر شکل ناخن ها نیز نشان می دهد.

نیاز روزانه ی افراد به روی

بررسی های انجام شده نشان می دهد که نیاز خانم ها به این عنصر مهم و ضروری روزانه ، حداقل 10 میلی گرم و نیاز آقایان روزانه ، حداقل 12 میلی گرم است . بیش تر دیده می شود که مقدار مصرفی روی بسیار کم  تر از مقدار نیاز بررسی شده است .

مرکز تغذیه ی کشور آلمان (DGE) و آمریکا ( RDA) توصیه می کنند که برای پیشگیری از امراض حاصل شده از کمبود روی، خانم ها روزانه 12 میلی گرم و آقایان 5 میلی گرم روی به بدن خود برسانند. البته دوز مقدار درمانی که توسط دکتر وریاخ بیان شده است بین 100ـ 200 میلی گرم است . اصولا دوز 15 میلی گرم در روز را حد متوسط دریافت روزانه می دانند. دوز درمانی توسط روی روزانه حدوداً پنجاه میلی گرم است . تامین روی به صورت ترکیبات گلوکونات روی برای بدن بسیار خوب وقابل تحمل و با جذب خوب است . به یاد داشته باشید که کلیه ی مکمل حاوی روی بایستی همراه با غذا مصرف شده تا از ایجاد تهوع جلوگیری شود. توجه داشته باشید افرادی که به مدت طولانی روزانه 50 تا 300 میلی گرم روی مصرف کرده اند می توانند دچار اختلال جذب املاح آهن و مس شده و هم چنین به کمبود این دو املاح در بدن دچار شوند. حتی دیده شده  است کسانی که روزانه 2 گرم به مدت طولانی روی خورده اند علائمی مثل استفراغ ، تهوع ، دردهای شکمی ، و تب نشان داده اند.

افرادی که دچار ناراحتی های کبدی روده اند بایستی قبل از مصرف مکمل های حاوی روی ، حتما با پزشک خود مشورت داشته باشند.

دیده شده است که غلظت روی در پوست و چشم بیش تر از هر عضو و اندامی در بدن است . مصرف روی در سوختگی ها، اعمال جراحی و بهبود زخم خای بدن ضروری است . روی باعث بهبود هرچه سریع تر زخم های می شود و کمبود روی بهبود زخم خا را به تعویق می اندازد . به ویژه در بیماران دیابتی این نکته حائز اهمیت است زیرا همان طور که می دانید یکی از مشکلات بیماران دیابتی ، زخم ها و عفونت  این زخم ها است که حتی می تواند به قطع عضو هم منجر شود . بنابراین وجود روی به مقدار کافی در برنامه ی غذایی این افراد بسیار مهم اس . مصرف روی در ترمیم سوختگی ها زیاد بوده و به طور معمول درخون بیماران دچار سوختگی ؛ کمبود روی مشاهده می شود و با دادن روی اضافی می توان بهبود و ترمیم زخم و پوست را تسریع کرد . این مسئله حتی در سوختگی های درجه ی 3 به دنبال مصرف محلولها و ترکیبات حاوی روی به اثبات رسیده است و هم اکنون نیز از این ترکیبات مانند پماد زنیک اکساید و . ... استفاده می شود .

به عبارتی روی به عنوان ترمیم  کننده ی بافتی و پوستی ساخته شده است . افرادی که از اگزما و حساسیت زجز می برند به طور معمول دارای سطح پایین روی درخون هستند و می توان با دادن 30 میلی گرم روی که معادل 200  میلی گرم گلوکونات روی است بهبود بیماری آنها را تسریع کرد.

نکته دیگری در مورد مصرف روی و بیمارن دیابتی این است که تاثیر انسولین به طور مستقیم با روی در ارتباط است . میزان عنصر روی در پانکراس افراد سالم دو برابر دیابتی هاست که می تواند نشانه ی نقش آن در تولید انسولین باشد . مشاهده شده است که نقصان روی در خون باعث هیپوانسولینیمیا ( کاهش انسولین خون ) می شود. کمبود روی به صورت مزمن و دائمی صدمه ی بزرگی به سلولهای بتا پانکراس که انسولین ترشح می کنند ، می زند و در سنین بالا افراد دارای کمبود طولانی مدت روی می توانند دچار دیابت نوع 2 بشوند.

به طور کلی می توان گفت که درخون اکثر افراد دیابتی کمبود روی دیده می شود و متاسفانه دفع روی در ادرار آنها مشاده می شود . بنابراین رساندن روی اضافی به بدن بیماران دیابتی ضروری است .

فقر روی به ویژه در دیابتی ها زخم های مزمن و ورید پا را ایجاد می کند که گاهی منجر به قطع انگشتان یا پا می شود . با دادن روی اضافی نه تنها زخم های دیابتی ها زودتر ترمیم شده بلکه علاوه بر آن سطح سیستم ایمنی نیز افزایش می یابد .

به دنبال افت سیستم ایمنی در اثر کمبود روی بیماریهای اتوایمیون ( خود ایمنی ) مثل آرتریت روماتویید ، لوپوس ، شوکرن و پسوریازبس و ... افزایش می یابد .

چه موادی حاوی روی هستند ؟

به طور تقریبی در هر گرم گوشت 3 تا 5 میلی گرم روی وجود دارد. نان سفید ، چربی و شکر فاقد روی هستند. گوشت ، جگر ، تخم مرغ ، خرچنگ ، میگو گندم سبوس دارد تخم کدو کدو حلوایی و گوجه فرنگی از روی غنی هستند.

با خوردن هر 100گرم عدس یا نخود یا گندم آسیاب نشده می توان 4 تا 5 میلی گرم روی وارد بدن کرد. درهر صد گرم سبوس گندم یا هر صد گرم ذرت 3 میلی گرم روی به بدن می رسد .

تخم کدو حاوی روی فراوان است که خوش بختانه در ایران بیش تز از سایر کشورها استفاده می شود . در هر 100گرم آن 5/6 تا 5/7 میلیگرم روی یافت می شود .

جالب  است که بدانید جوانه گندم ، حاوی 17 میلی گرم روی و به عبارتی غنی از روی است و خوردن آن به تمام افراد توصیه می شود . . ماده ی غذایی پر اهمیت در رساندن روی به بدن ، صدف خوراکی است که در هر صد گرم آن 59 ـ60 میلی گرم روی وچود داشت  وبسیار غنی است که البته در ایران مصرف نمی شود . در انتها به طور خلاصه با مشاهده ی موارد زیر به فکر کمبود روی باشید :

  1. زخم های طول کشیده
  2. ریزش مو ، اختلالات رشد ناخن ها و پوسیدگی دندانها
  3. اسیدوز خفیف در خون
  4. کندی رشد بچه ها
  5. خشکی پوست و اگزما
  6. کاهش اشتها
  7. اختلالات حس های بویایی و بینایی و چشایی ( تشخیص ندادن طعم غذاها )
  8. نداشتن تمرکز حواس
  9. زخم معده
  10. اختلال جذب ویتامین A  در بدن